Baş kâtib, kadı. Sofoğlu İbrahim, Dava vekîli Arif Efendi. Aded 226: Salarha Atyanoz Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kazası kurâsından Salarha Atyanoz karyesinden İbukaoğlu Mehmed bin İbrahim meclis-i şer’-i şerif-i enverde takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub Harvel karyesinden Kocamanoğlu Mustafa nâm-ı diğeri Mesud bin Ömer ile beynimizde mütehaddis arazi ve halît ve şerik ve hakk-ı rüchan davalarından dolayı mezbûr Mustafa ile aid olduğu mehâkimin her derecesinde müddeî ve müddeâ aleyh ve müştekî ve müştekâ aleyh ve şahs-ı sâlis sıfatlarıyla bidayeten ve iâdeten ve itirazen ve istinafen ve temyizen muhâkeme ve muhâsama ve mucâvebeye ve ikame-i şuhûd ve tahlîf ve teblîğ ve tebellüğa ve imzasıyla istid’â ve lâyıha tanzîm ve takdîmine ve taleb-i icrâ ve hacz vaz’ u fekkine ve taleb-i keşf ve mümeyyiz ve hâkim ve ehl-i vukuf tayin ve azline ve tefrik u taksime ve lede’l-hâce isbat-ı verâset iddiasına ve’l-hâsıl mütevakkıf olduğu umûrun küllîsine tarafımdan vekâlet-i mutlaka-i sahiha-i şer’iye ile dava vekîllerinden Abdulhamid Efendi ibn Abdulkerim’i kabulune mevkûfe vekîl ve naib-i menab nasb u tayin eyledim dedikte ma vekaa bi’t-taleb ketb olundu. Fi’l-yevmi’l-hamise aşer min şehr-i

Baş kâtib, kadı. Aded 188: Pilaymanoz Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kazası kurâsından Pilaymanoz karyesinden Terzioğulları Ali ve Kemal benan-i İbrahim meclis-i şer’-i şerif-i enverde her biri takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub karyeden Terzioğulları Dursun bin Hüseyin ile beynimizde mütehaddis hakk-ı saky ve mecra ve arazi davalarından dolayı mezbûr ve rufeka-i sairesiyle aid olduğu mehâkimin her derecesinde müddeî ve müddeâ aleyh ve şahs-ı sâlis sıfatlarıyla bidayeten ve iâdeten ve itirazen ve istinafen ve temyizen muhâkeme ve muhâsama ve mucâvebeye ve ikame-i şuhûd ve tahlîf ve teblîğ ve tebellüğa ve imzasıyla istid’â ve lâyıha tanzîm ve takdîmine ve taleb-i icrâ ve hacz vaz’ u fekkine ve taleb-i keşf ve mümeyyiz ve hâkim ve ehl-i vukuf tayin ve azline ve tefrik u taksime ve isbat-ı verâset iddiasına ve lede’l-hâce sulh ve ibraya ve’l-hâsıl mütevakkıf olduğu umûrun küllîsine tarafımızdan vekâlet-i mutlaka-i sahiha-i şer’iye ile dava vekîllerinden Kaşif Efendi ibn Ömer Efendi ile Mustafa Efendi ibn İzzet Efendi’yi gerek münferiden ve gerek müctemian

Mukabele olmuştur. Baş kâtib, nâib. Aded 160: Hopa kazasının Kaledibi karyesi Lazistan Sancağı’na tabi Hopa kazasının Kaledibi karyesinden Mapavrilioğlu Şaban bin Ali meclis-i şer’-i şerif-i enverde takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub mezkûr Kaledibi karyesinden vâki mahallinde beyne’l-ahâlî ve’l-cîrân malûm ve müteârefu’l-hudud şureka-i malûme ile basenedi hakani malik ve mutasarrıf olduğum mea bahçe bir bab mülk-i menzildeki üç hisse itibarıyla hissemi mahallinde semeni misliyle talibine memuri muzurunda bey’ ve temlik u teslime ve takririni i’tâya ve semen-i mislini ahz u kabz ile makbuzunu bana irsal ve isal ve teslim ve muamele-i saireyi lazımesini icrâya ve’l-hâsıl mütevakkıf olduğu umûrun küllîsine tarafımdan vekâlet-i mutlaka-i sahiha-i şer’iye ile kaza-i mezkûrun Sondere karyesinden Tokatlızâde Hacı Ahmed Efendi ibn Hüseyin Ağa’yı kabulune mevkûfe vekîl ve naib-i menab nasb u tayin eyledim dedikte ma vekaa bi’t-taleb ketb olundu. Fi’l-yevmi’s-sadis ve’l-ışrin min Cemaziye’l-ahir li sene ihdâ selâsîne ve selâsemie ve elf. Mukabele olmuştur. Baş kâtib, nâib. Civelekoğlu Mahmud bin İdris, Tavilzâde İlyas Efendi. Aded 161: Fatla karyesi Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kazası kurâsından Fatla karyesinden

Fi’l-yevmi’l-hadi aşer min şehr-i Ramazani’l-mübarek li sene selâsîne ve selasemie ve elf. Mukabele olmuştur. Baş kâtib, nâib. Alişanoğlu(?) Salih bin Dursun, Furtunaoğlu Ali bin Mustafa, Kulaksızoğlu Mustafa bin Osman. Aded 127: Hamrik Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kasabası mahallâtından Hamrik mahallesi sakinelerinden zatı zeyl-i vesikada muharreru’l-esâmî müslimîn tarifleriyle muarrefe olan Sarı Osmanoğlu kerimesi Gülşah bint Mehmed meclis-i şer’-i şerif-i enverde takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub halen zevc-i dahilim olan mahkeme-i merkûmeden Lerozluoğlu Bekir bin Mahmud bundan akdem benimle firaşından hasıla ve benden mütevellide ve halen bi hakki’l-hidâne hacr ve terbiyemde olan sulbîye-i sağire kızım Fatıma’yı bila nafaka vela munfek-i şer’i terk idub müddet-i sefer-i baid olan Rusya memalikine gittikten sonra cins-i nafakadan bir nesne irsal etmediği gibi kimesne tarafından dahi havale eylemediğinden zevcim gaib-i mezbûr üzerine kadr-i marûf meblağ farz u takdir olunmak matlubumdur dedikte hakikat-i hal mezbûrenin takrir-i meşruhi

Baş kâtib, nâib. Aded 89: Liparit Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kazası kurâsından Liparit karyesi sakinelerinden zatı zeyl-i vesikada muharreru’l-esâmî müslimîn tarifleriyle muarrefe olan Yahyaoğlu kerimesi ve Osman Habiboğlu Eyüp’ün zevcesi Cemile bint Ahmed meclis-i şer’-i şerif-i enverde dava vekîllerinden Abdulvahid Efendi ibn Abdulhalim Efendi mahzarında takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub karyeden Yahyaoğlu kardaşım Bayram tarafından aleyhime ikame olunan arazi ve emlak davalarından dolayı mezbûr ile aid olduğu mehâkimin her derecesinde müddeî ve müddeâ aleyh ve müştekî ve müştekâ aleyh ve şahs-ı sâlis sıfatlarıyla bidayeten ve iâdeten ve itirazen ve istinafen ve temyizen muhâkeme ve muhâsama ve mucâvebeye ve ikame-i şuhûd ve tahlîf ve teblîğ ve tebellüğa ve imzasıyla istid’â ve lâyıha tanzîm ve takdîmine ve taleb-i keşf ve mümeyyiz ve hâkim ve ehl-i vukuf tayin ve azline ve taleb-i icrâ ve hacz vaz’ u fekkine ve tefrik u taksime ve lede’l-hâce isbat-ı verâset iddiasına ve’l-hâsıl mütevakkıf olduğu umûrun küllîsine tarafımızdan vekâlet-i mutlaka-i sahiha-i şer’iye ile muma ileyh Abdulvahid Efendi’yi vekîl ve naib-i menab nasb u tayin eyledim dedikte ol dahi ber vech-i muharrer

Mukabele olunmuştur. Baş kâtib, nâib. Muhzır İbrahim Efendi, Tatoğlu Osman Efendi. Aded 59: ? Lazistan Sancağı muhasebecesi Hasan Tahsin Efendi ibn Mehmed Emin Efendi meclis-i şer’-i şerif-i enverde Eytâm müdürü Hafız Harun Efendi mahzarında takrir-i kelâm ve tabir-i ani’l-merâm idub Tenekeci müteveffa İbrahim Efendi kerimesi Emine’nin malından lira-i Osmanî yüz kuruş hesabıyla müdir-i muma ileyh yedinden istidane ve kabz ve umuruma sarfla istihlâk eylediğim binsekizyüzdoksan kuruş otuz para yine işbu tarihten iki sene-i kamile müeccel olmak üzere yine eytâm-ı mezbûrun malından ve müdir-i muma ileyhden iştira eylediğim bir cild Ali Efendi fetvası semeninden yüzyetmişbir kuruş ki ceman ikibinaltmışbir kuruş otuz para zimmetimde vacibu’l-eda ve lazımu’l-kada deynim ve borcum olub murur edecek eyyam içun lazım gelen meblağ ile mesarif-i saire-i dahi terk ve teberru eyledim dedikte ğıbbe’t-tasdik kefaletleri eytâm meclisince musaddak olan Peşeyan mahallesinden Ahmed Ağazâde Emrullah Efendi bin Hüseyin Yazıcı ile Muhasebe Baş Kâtibi Memiş

meblağın edasına biz dahi tarafından bi’l-emr ve’l-kabul kefalet-i mutlaka-i sahiha-i şer’iye ile kefil bi’l-mal ve zamin olub tarafeynden her birimiz aharın zimmetine lazım gelen meblağa dahi başka başka kefil bi’l-mal ve zaminiz dediklerinde ma vekaa bi’t-taleb ketb olundu. Fi’l-yevmi’s-sani min Cemaziye’l-ahir li sene selâsîne ve selasemie ve elf. Mukabele olunmuştur. Baş kâtib, nâib. Mübaşir İbrahim Efendi, Tatzâde Osman Efendi. Aded 23: Polihoz Lazistan Sancağı’nın merkezi olan Rize kazası kurâsından Polihoz karyesinden vâki medrese ve cami-i şerifin nukûd-i mevkûfesini irbah ve istirbaha kıbel-i şer’iden mensub mütevellisi bulunan Mirzaalioğlu Ahmed bin Mahmud’un vukuu istifasına mebni hizmet-i lazımesi mutal kaldığından cami-i şerif-i mezkûrun inde’l-hisab nukûd-i mevkûfesi olan altıbinüçyüzdoksanyedi kuruş ve medresenin üçbindokuzyüzyirmiüç buçuk kuruş ki camii ve medrese-i mezkûrenin ceman

24. Ticarî Hayat
İktisat tarihi açısından da şer’iyye sicilleri bulunduğu yerin ticaret hayatı hakkında günümüzü aydınlatması açısından birinci elden orijinal tarihi vesikalardır. XV. asır ile XX. asırlar arasında Türk halkının ve özellikle de Anadolu halkının hayat ve geçim tarzı, memlekete dışarıdan giren ve yine memleketten dışarıya çıkan eşya, yetiştirilen tarım ürünleri, Anadolu’da mevcut meslek ve sanat çeşitleri, hukuk ve ceza davalarındaki tazminatların miktarı ve cinsi, para arzı ve çeşitleri, paranın tarihi seyri ve kısaca bütün iktisada dair mevzular şer’iyye sicillerinin incelenmesinden sonra tam olarak öğrenilebilir.

Öte yandan son zamanlarda yerli ve yabancı araştırmacıların, daha ziyade Osmanlı şehirlerinin tarihini incelemede yoğunlaştığı görülmektedir . Ana kaynak olarak genellikle tahrir defterleri ile mahkeme sicillerinin kullanıldığı bu tür çalışmalar, gün geçtikçe artmaktadır. Bu artışa rağmen, tetkik edilmeyi bekleyen pek çok şehir ve dönem söz konusudur. Kaldı ki, bu araştırmaların çoğunun tahrir defterlerine dayanmış olması, şehirli nüfusun ve özellikle kentlerde yaşayan kişilerin iktisadî hayatı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamızı engellemektedir. Bu sebeple Rize’ye ait bu sicildeki iktisadî hayata dair bilgileri değerlendirmek büyük önem taşımaktadır.

İKİNCİ BÖLÜM

2. 1509 NO’LU RİZE ŞER’İYYE SİCİLİ’NİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Hicrî 1330-32 tarihlerini kapsayan 1509 no’lu Rize Şer’iyye Sicilini kapsamlı bir şekilde tanıtmaya çalıştık. Sicilin içeriği, yazı türü, kimler tarafından yazıldığı, içerisindeki konular ve bu konulara ait örnekleri verdik. Örnekleri verirken değerlendirmelerde de bulunduk.

20. Sicilin Genel İçeriği
Şer’iyye sicilleri içerdiği konular itibariyle kültürel, idarî, askerî, malî, içtimaî tarihimiz ve folklorumuzun araştırılması açısından birinci derecede önemli vesikalardır. Şer’iyye sicilleri, XV. asrın yarısından XX. asrın ilk çeyreğine kadar devam eden, Türk kültür tarihinin temel kaynaklarından birini teşkil etmektedir.